Theo PGS.TS Lê Văn Truyền, chuyên gia cao cấp về dược học, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, công tác quản lý mỹ phẩm tại Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức lớn khi thị trường tăng trưởng nhanh, quảng cáo số bùng nổ và tình trạng “công bố vượt rào” ngày càng phổ biến.
Theo định nghĩa của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), mỹ phẩm chỉ có chức năng làm sạch, làm đẹp, tăng sức hấp dẫn hoặc thay đổi diện mạo bên ngoài, không được điều trị, phòng bệnh hay tác động đến cấu trúc, chức năng cơ thể.
Nếu sản phẩm có những công dụng này, sẽ bị phân loại và quản lý như thuốc. Liên minh châu Âu (EU) và ASEAN cũng thống nhất quan điểm tương tự, đồng thời kiểm soát rất chặt chẽ nội dung công bố công dụng (claim), yêu cầu phải dựa trên bằng chứng khoa học và không gây nhầm lẫn với thuốc.
Trên thế giới hiện tồn tại ba mô hình quản lý mỹ phẩm chủ yếu. Hoa Kỳ áp dụng cơ chế không tiền kiểm nhưng hậu kiểm rất nghiêm ngặt, xử phạt nặng và thu hồi sản phẩm vi phạm.
EU được coi là “tiêu chuẩn vàng”, quản lý dựa trên rủi ro theo vòng đời sản phẩm, với hồ sơ thông tin sản phẩm (PIF), chuyên gia đánh giá an toàn và hệ thống cảnh giác mỹ phẩm.
ASEAN triển khai cơ chế hài hòa nội khối, lấy hậu kiểm làm trọng tâm, doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm về an toàn và nội dung công bố.
Việt Nam hiện áp dụng mô hình ASEAN và tham khảo kinh nghiệm EU. Tuy nhiên, theo PGS Truyền, khâu hậu kiểm và kiểm soát nội dung quảng cáo, đặc biệt trên các nền tảng số, vẫn còn nhiều hạn chế.
Không ít sản phẩm đăng ký là mỹ phẩm nhưng lại quảng cáo với các cụm từ mang bản chất điều trị như “trị mụn”, “diệt vi khuẩn”, “kháng viêm”, “ngừa ung thư da”, “tái tạo tế bào”, “sửa chữa DNA”…
Đây đều là những nội dung vượt quá phạm vi của mỹ phẩm. Tại EU, các claim này bị cấm tuyệt đối và có thể dẫn tới thu hồi sản phẩm; tại Hoa Kỳ, sản phẩm sẽ bị xếp lại và quản lý như thuốc.
Từ so sánh quốc tế, chuyên gia kiến nghị Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ tiền kiểm mang tính hình thức sang hậu kiểm thực chất, tập trung mạnh vào kiểm soát claim và hoạt động tiếp thị số.
Các giải pháp then chốt gồm chuẩn hóa hồ sơ thông tin sản phẩm (PIF) tiệm cận chuẩn EU; đào tạo, công nhận đội ngũ chuyên gia đánh giá an toàn; xây dựng hệ thống báo cáo phản ứng có hại của mỹ phẩm; tăng chế tài xử phạt quảng cáo sai; đồng thời ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo để giám sát nội dung quảng cáo trực tuyến.
PGS Truyền nhấn mạnh, việc hoàn thiện khung pháp lý quản lý mỹ phẩm không chỉ nhằm bảo vệ người tiêu dùng mà còn tạo “sân chơi” công bằng cho các doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc, mở đường cho mỹ phẩm “made in Vietnam” tiếp cận những thị trường khó tính.
Ở góc độ quản lý nhà nước, Thứ trưởng thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết cơ chế quản lý mỹ phẩm hiện nay được thực hiện theo nguyên tắc “doanh nghiệp công bố sản phẩm, cơ quan chức năng kiểm tra sau”, đúng với Hiệp định mỹ phẩm ASEAN mà Việt Nam là thành viên.
Cơ chế này cũng tương đồng với quy định của châu Âu và nhiều quốc gia phát triển, tạo điều kiện hội nhập quốc tế và giúp doanh nghiệp chân chính sớm đưa sản phẩm chất lượng ra thị trường.
Theo lãnh đạo Bộ Y tế, thời gian tới, công tác quản lý mỹ phẩm sẽ tiếp tục được tăng cường. Bộ đang rà soát, hoàn thiện và trình cấp có thẩm quyền ban hành các quy định pháp luật sửa đổi theo hướng siết chặt quản lý, tăng chế tài xử phạt, bảo đảm tính răn đe đối với hành vi sản xuất, kinh doanh mỹ phẩm giả, kém chất lượng.
Song song với đó, Bộ Y tế sẽ xây dựng hệ thống dữ liệu mỹ phẩm quốc gia phục vụ quản lý và truy xuất nguồn gốc; tăng cường phối hợp liên ngành với Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Ban Chỉ đạo 389 và các địa phương nhằm phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại; đồng thời siết chặt việc kinh doanh, quảng cáo mỹ phẩm trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội.
