1. Có những thông báo của cơ quan quản lý mà người dân đọc xong chỉ thấy lo. Song, cũng có những thông báo đọc xong lại để lại cảm giác bất an rất khó gọi tên. Thông báo thu hồi trên toàn quốc lô dung dịch nhỏ mắt Natri clorid 0,9% do Công ty Cổ phần Dược phẩm Dược liệu Pharmedic sản xuất vì sản phẩm không đạt tiêu chuẩn độ trong, của Cục Quản lý Dược là một trường hợp như thế.
Ban đầu đọc lướt qua, nhiều người chắc nghĩ đây chỉ là một lỗi kỹ thuật nào đó trong sản xuất. Một lô hàng có vấn đề, thu hồi là xong. Nhưng càng đọc kỹ càng thấy câu chuyện không đơn giản như vậy, bởi thứ bị phát hiện có cặn, có tạp chất lại là loại nước muối nhỏ mắt mà gần như gia đình nào cũng từng dùng.
Ở các hiệu thuốc, đây là món bán rất nhanh. Người chạy xe đường dài ghé mua vì cay mắt do bụi. Dân văn phòng để sẵn một lọ cạnh máy tính vì ngồi điều hòa nhiều. Nhiều bà mẹ tối đến vẫn quen tay nhỏ vài giọt cho con sau một ngày đi học. Có nhà còn mua theo lốc vì nghĩ đơn giản: “Nước muối thôi mà, chắc lành nhất rồi”.
Cho nên cảm giác của nhiều người khi đọc tin này không chỉ là lo. Nó giống kiểu hụt hẫng vì một thứ mình mặc nhiên tin tưởng hóa ra cũng có thể xảy ra vấn đề.
Hàng chục giờ qua, trên vô số hội nhóm phụ huynh hay mạng xã hội, không khó để bắt gặp cảnh người ta hỏi nhau số lô thuốc, chụp ảnh lọ nhỏ mắt đang dùng rồi hỏi có nằm trong diện thu hồi không. Có người kể vừa đọc tin xong liền mở tủ thuốc kiểm tra. Một phụ huynh trên Facebook viết rằng chị từng nghĩ thuốc bán công khai ở hiệu thuốc thì chắc chắn phải được kiểm soát rất chặt, giờ tự nhiên thấy hoang mang vì “không biết còn dám tin vào cái gì nữa”.
Đây cũng chính là điều dư luận cảm thấy bất an. Bởi vì, người dân hoàn toàn không có khả năng tự mang thuốc đi kiểm nghiệm trước khi dùng. Họ mua bằng niềm tin vào doanh nghiệp sản xuất, vào hệ thống kiểm định, vào quầy thuốc trước cửa nhà. Mà niềm tin thì không thể cứ hỏng rồi lại xin lỗi.
Cũng cần nói cho thật rõ để tránh đánh đồng: theo thông tin hiện tại từ cơ quan quản lý, đây là thuốc vi phạm chất lượng chứ chưa có kết luận là thuốc giả. Hai khái niệm này khác nhau về bản chất pháp lý. Thuốc giả là làm giả nguồn gốc, giả thành phần hoặc công dụng. Còn trường hợp này, sản phẩm không đạt tiêu chuẩn chất lượng về độ trong, tức là bị phát hiện có cặn, có hạt lơ lửng và được xếp vào mức độ vi phạm loại 3 (chưa đến mức gây nguy hiểm tức thời tới tính mạng).
2. Tuy nhiên, việc không bị kết luận là thuốc giả không có nghĩa người dân có thể nhẹ nhõm cho qua. Bởi vì mắt là cơ quan cực kỳ nhạy cảm. Một dung dịch có vật thể lạ, có tạp chất, dù chưa được đánh giá gây nguy hiểm nghiêm trọng ngay lập tức, vẫn đủ khiến người dùng lo lắng, đặc biệt là với trẻ nhỏ, người già hay bệnh nhân đang điều trị về mắt.
Và điều đáng nói hơn, vụ việc này xảy ra đúng lúc xã hội đang trở nên nhạy cảm hơn bao giờ hết với các sản phẩm liên quan sức khỏe. Chỉ vài năm gần đây, người dân đã chứng kiến quá nhiều câu chuyện từ thuốc giả, thực phẩm chức năng giả, mỹ phẩm giả cho tới sữa giả. Có những đường dây sản xuất thuốc giả ở Thanh Hóa, Hà Nội bị phát hiện với quy mô khiến nhiều người giật mình. Có những loại “thần dược” quảng cáo tràn ngập TikTok, Facebook, livestream ngày đêm với những lời cam kết chữa bách bệnh, đánh trúng tâm lý của những người đang khốn đốn vì bệnh tật.
Điều khiến nhiều người chạnh lòng là không ít nạn nhân bị lừa đúng vào lúc họ yếu đuối và tuyệt vọng nhất.
Một người khỏe mạnh có thể đủ tỉnh táo để nghi ngờ quảng cáo. Nhưng một gia đình có cha mẹ đang nằm viện, hay một người mẹ có con nhỏ thường sẽ bấu víu vào bất cứ thứ gì nghe có vẻ “có hy vọng”. Người bệnh luôn là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước lòng tham.
Chính vì vậy, ở nhiều quốc gia phát triển, sai phạm liên quan dược phẩm thường bị xử lý cực kỳ nặng. Ở Mỹ, chỉ cần một sản phẩm y tế bị xác định có nguy cơ gây hại cho người dùng, doanh nghiệp có thể đối diện các vụ kiện tập thể với mức bồi thường lên tới hàng trăm triệu USD.
Nhiều người còn nhớ cuộc khủng hoảng opioid ở Mỹ như một bài học đắt giá về lòng tham trong lĩnh vực dược phẩm. Suốt nhiều năm, một số hãng dược bị cáo buộc quảng bá thuốc giảm đau chứa opioid như loại thuốc “an toàn”, trong khi biết rõ nguy cơ gây nghiện rất cao. Theo thống kê của cơ quan y tế Mỹ, hơn 700.000 người đã tử vong do dùng quá liều opioid từ năm 1999 đến 2022. Có thời điểm, những thị trấn nhỏ ở Mỹ nhận số lượng thuốc giảm đau còn nhiều hơn dân số sống ở đó. Sau này, hàng loạt bang đồng loạt khởi kiện các công ty dược, nhiều doanh nghiệp phải bồi thường hàng chục tỷ USD, có hãng phá sản, nhiều lãnh đạo bị điều tra và điều trần công khai trước Quốc hội Mỹ.
Ở châu Âu, tiêu chuẩn với dược phẩm còn khắt khe hơn. Chỉ cần sai lệch trong quy trình sản xuất hoặc bảo quản cũng đủ khiến doanh nghiệp bị đình chỉ lưu hành sản phẩm trên diện rộng. Bởi ở những nơi ấy, người ta hiểu rằng thuốc chữa bệnh không phải món hàng điện tử lỗi thì đổi trả. Đó là thứ đi trực tiếp vào cơ thể con người.
Trong khi đó ở Việt Nam, không ít vụ việc sau vài ngày ồn ào rồi dần chìm xuống. Có doanh nghiệp bị xử phạt hành chính xong vẫn tiếp tục hoạt động bình thường. Có nơi, tiền phạt khiến người ta có cảm giác bị xem như một khoản chi phí phải trả để tiếp tục kinh doanh.
3. Đó là điều khiến dư luận không khỏi chạnh lòng, nhất là trong bối cảnh Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu phải bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân, xử lý nghiêm hàng giả, hàng kém chất lượng và những hành vi trục lợi trên sức khỏe cộng đồng. Đảng và Nhà nước cũng đang đặt mục tiêu xây dựng nền y tế lấy người dân làm trung tâm, để mỗi người dân được tiếp cận thuốc an toàn, hiệu quả và chất lượng.
Chính vì vậy, những vụ việc như thế này càng cho thấy yêu cầu phải siết chặt hơn nữa công tác quản lý chất lượng dược phẩm, bởi niềm tin của người dân vào hệ thống y tế không chỉ được tạo nên từ những chủ trương lớn, mà còn từ sự an toàn của từng sản phẩm rất nhỏ đang lưu hành mỗi ngày ngoài thị trường.
Và dư luận lúc này chờ đợi không phải chỉ là vài lời giải thích theo kiểu quy trình. Điều họ chờ là một thông điệp đủ mạnh để những doanh nghiệp làm ăn bất chấp hiểu rằng sức khỏe cộng đồng không phải thứ có thể đem ra đánh đổi rồi nộp phạt là xong.
Người dân cũng cần biết rõ lô thuốc đã lưu hành ở đâu, số lượng bao nhiêu, khả năng ảnh hưởng sức khỏe tới mức nào, trách nhiệm cụ thể thuộc về ai. Nếu có sai phạm nghiêm trọng thì phải xử lý nghiêm, phải xử thật nặng; nếu có yếu tố gian dối, phải truy cứu trách nhiệm hình sự, không thể dừng ở vài dòng “thu hồi” rồi mọi chuyện lại trôi qua như cũ.
Thậm chí, cần phải có những vụ xử lý làm điểm. Phải có những bản án đủ sức cảnh tỉnh. Phải chấm dứt tình trạng coi tiền phạt như chi phí kinh doanh.
Nên nhớ, phía sau mỗi lọ thuốc là sức khỏe con người, là đôi mắt của trẻ nhỏ, là niềm tin của những người bệnh đang đặt hy vọng vào ngành y tế.
Người ta có thể chấp nhận mua nhầm một món hàng kém chất lượng. Nhưng với thuốc chữa bệnh, cảm giác phải cầm lọ thuốc lên rồi tự hỏi ‘liệu có an toàn không?’ là thứ bất an mà không xã hội nào muốn kéo dài.
